ތަޢާރަފު
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚުގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެއް ޝަޚްޞިއްޔަތަކީ ސުމުއްވުލްއަމީރު އިބްރާހީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނެވެ. މި ރިޕޯޓުގައި އަލިއަޅުވާލާނީ އެ މަަނިކުފާނުގެ ޙަޔާތާއި، ޤައުމަށް ކޮށްދެއްވާފައިވާ ޚިދުމަތްތަކުގެ މައްޗަށެވެ.
އުފަންވުމާއި ތައުލީމު
ސުމުއްވުލްއަމީރު އިބްރާހީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ މީލާދީން 1844 ވަނަ އަހަރު، މާލޭ ހެންވޭރު އަތިރީގޭގައެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ބައްޕާފުޅަކީ އަލްއަމީރު ޢަލީ ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނެވެ. މަންމާފުޅަކީ މާލޭ ދީނުކަލޭފާނުގެ މަރިޔަމް މަނިކެއެވެ. އިބްރާހީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނަކީ އަލްއަމީރު ޢަލީ ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނުގެ 4 ވަނަ ދަރިކަލުންނެވެ.
އެ މަނިކުފާނުގެ ތަޢުލީމީ ދަތުރު ފެށިގެން ދިޔައީ ކަލްކަތާގައެވެ. އޭގެ އިތުރުން، އަމިއްލަފުޅު މަސައްކަތްޕުޅުން ޢަރަބި، އިނގިރޭސި އަދި އުރުދޫ ބަސްތަކަށް އަހުލުވެރިވެ ވަޑައިގަތެވެ. ކަލްކަތާގައި ހޭދަކުރެއްވި ދުވަސްތަކުގައި ކުޅޅިޖެއްސެވުމުގެ ހުނަރުވެސް ދަސްކުރެއްވިއެވެ.
ޒަވާޖީ ޙަޔާތް
އިބްރާހީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު ޒަވާޖީ ޙަޔާތް ފެއްޓެވީ ޒުވާން ޢުމުރުފުޅެއްގައި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމަށްފަހުގައެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ފުރަތަމަ ކާވެނިފުޅަކީ ކަކާގޭ ޢަލީ ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނުގެ މަރިޔަމް ދީދީއާ އެކުގައެވެ. މި ކާވެނިފުޅުން ލިބިވަޑައިގަތީ އަޙްމަދު ދީދީއެވެ. މީގެ އިތުރުން، އެއްގަމުގޭ އަލްއަމީރު ޙަސަން ފާމުލަދޭރި ކިލެގެފާނުގެ ދޮންދީދީއާއެކު ކުރެއްވި ކާވެނިފުޅުން ޢަބްދުލް ޙަމީދު ދީދީ، ޢަބްދުލް މަޖީދު ދީދީ އަދި ތުއްތު ދޮންދީދި ލިބިވަޑައިގަތެވެ.
މަސައްކަތްޕުޅުތައް:
އިބްރާހީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނުގެ މަސައްކަތްޕުޅުތައް ފެށިގެން ދިޔައީ ބައްޕާފުޅުގެ އަރިހުގައެވެ. ބައްޕާފުޅު ސިލޯނަށް ވަޑައިގަތުމާ ގުޅިގެން، އެ މަނިކުފާނުވެސް ސިލޯނަށް ވަޑައިގަތެވެ. ސިލޯނުގައި ހުންނެވި ދުވަސްވަރު، އެ ޤައުމުގައި ހުންނަ އިޓަލީގެ ކޮންސަލްކަމުގެ މަޤާމު ވެސް ލިބިވަޑައިގަތެވެ.
އަދި އެދުވަސްވަރު ހިނގައި ދިޔަ ސިޔާސީ ހަމަނުޖެހުން ތަކެއްގެ ތެރޭގައި މުޅި މާލޭގައި ހުޅު ޖެހުމުގެ ކަންތައްގަނޑެއް ވެސް ހިނގައި ދިޔަ އެވެ. މިކަމުގައި އެކިލެގެފާނުގެ އަތްޕުޅެއް ވާކަމަށް ވެގެން ފޯއްމުލަކަށް އަރުވައި ވެސް ލެވުނެވެ. ނަމަވެސް މާގިނަ ދުވަސްތަކެއް ނުވެ ސަލާމަތްވެ ވަޑައިގަތުމުން އަނެއްކައިވެސް ސިލޯނުގެ ގާލީއަށް ވަޑައިގަތީ އެވެ.
ރާއްޖެއަށް އެނބުރި ވަޑައިގަތުން:
(ހިޖުރީގޮތުން 1300 ވަނަ އަހަރުގެ ތެރޭގައި އިބްރާހީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު ރާއްޖެއަށް އެނބުރި ރާއްޖެއަށް އެނބުރި ވަޑައިގަތެވެ. މިއީ އައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް ނޫރައްދީންގެ ރަސްކަމުގެ ދައުރެވެ. މި ދުވަސްވަރު، އެ މަނިކުފާނަށް ރާއްޖޭގެ ބޮޑުބަނޑޭރިކަމުގެ މަޤާމު ލިބިވަޑައިގަތެވެ. މި މަޤާމުގައި ހުންނަވައިގެން، ރާއްޖޭގެ އިދާރީ އަދި ސިޔާސީ ކަންކަމުގައި މުހިންމު ދައުރެއް އަދާކުރެއްވިއެވެ.)
އެދުވަސްކޮޅަކު ސިލޯނުގައި ހުންނެވުމަށްފަހު، އަނެއްކައިވެސް ވަޑައިގެން ރާއްޖެއަށް ޚިދުމަތް ކޮށްދެއްވަން ފެއްޓެވި އެވެ. މި ފަހަރު ވަޑައިގެންނެވި ތަނާހެން ބޮޑުވަޒީރުކަން ވެސް ލިބިވަޑައިގަތެވެ. އިބުރާހިމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނުގެ ބޮޑުވަޒީރު ކަމުގައި ފުރަތަމަ ވެސް ކުރިމަތި ލައްވަން ޖެހިވަޑައިގަތީ އިނގިރޭސީންނާ އެވެ. އެއީ އިނގިރޭސި ވިލާތުގެ ކުންފުންޏަކުން ރާއްޖޭގައި ބޯޓުދެލި އިސްޓޭޝަނެއް ހެދުމުގެ ހުއްދަ ދެއްވަން އެކިލެގެފާނަށް ފެނިވަޑައި ނުގަތުމާ ގުޅިގެންނެވެ. މި މައްސަލައިގައި އިނގިރޭސީން ވެސް ދުލެއް ނުކުރި އެވެ. ނަމަވެސް އެންމެފަހުން އިބުރާހިމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު ސިލޯނަށް ވަޑައިގެން ގަވަރުނަރާ ސީދާ ބައްދަލު ކުރައްވައިފައި، އެފަދަ ކަމެއް ކުރުމުގެ ހުއްދަ ދެވެން ނޯންނާނެކަމާއި، އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަސްލަޙަތަށް ވަރަށް ބޮޑު ގެއްލުމަކާ،.ކުރިމަތިލާން ޖެހިދާނެ ކަމެއް ކަމުގައި ވިދާޅުވެ، ދޫނުކުރައްވައި ހިފެހެއްޓެވުމުން އެންމެ ފަހުން އިނގިރޭސީންނަށް ޖެހުނީ އެކަން ދޫކޮށްލާށެވެ.
ސުމުއްވުލް އަމީރު އިބުރާހިމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނުގެ ދުވަސްވަރު، ސިޔާސީ އޮއިވަރު ހުރި ގޮތުން ދޭތެރެ ދޭތެރެއިން މަޤާމުން ވަކިވެ ވަޑައިގަންނަވަން ޖެހިވަޑައިގެން ނަމަވެސް 1903 ވަނަ އަހަރު މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީން 3 ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތުމާއެކު އަނެއްކައިވެސް އެކިލެގެފާނަށް ބޮޑުވަޒީރުކަން ލިބިވަޑައިގަތެވެ. އެކިލެގެފާނުގެ ދައުރަށް ބަލާއިރު، ޤައުމުގެ ތަރައްޤީއަށް ވެސް ވަނީ ގިނަ މަސައްކަތް ތަކެއް ކުރައްވައިފަ އެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި މާލޭގެ ކަނޑުތޮށި މަރާމާތު ކުރެއްވުމާއި، ބޮޑުފާރު މަރާމާތު ކުރެއްވުމާއި، މާލޭގެ ފަޅު ފުން ކުރެއްވުންފަދަ ކަންކަން ވެސް ހިމެނެ އެވެ.
ސުމުއްވުލް އަމީރު އިބުރާހީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނުގެ ޚުލްޤުފުޅާ ބެހޭގޮތުން ބަލައިލާއިރު، އެ ކިލެގެފާނާ ބެހޭގޮތުން އެ ދުވަސްވަރުގެ ލިޔުންތަކުގައި ވަނީ، އެ ކިލެގެފާނަކީ އުޅުއްވުން ރަނގަޅު ހަރުދަނާ އަޚުލާޤެއްގެ ވެރިއެއް ކަމަށެވެ. ތެދުވެރި ހިންމަތްތެރިއެއް ކަމަށެވެ. އެމީހެއްގެ ވަރުން އެމީހަކަށް ޙުރުމަތްތެރިކޮށް ހިއްތެވި ބޭފުޅެކެވެ. ޢިލްމުވެރިންނާއި، ދައުލަތުގެ ބޮޑުންނާއި، މާވަޑިންނާއި، މަސައްކަތްތެރީންނާއި، މަސްވެރީންނާއި، ރާވެރީންނާ އެކުގައި ވެސް އެކިލެގެފާނު މަޝްވަރާ ކުރައްވާ ކަމަށް ވެއެވެ.
ސުމުއްވުލް އަމީރު އިބުރާހިމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު އަވަހާރަވީ 1925 ވަނަ އަހަރުގެ މާރޗް މަހުގެ 31 ވަނަ ދުވަހު އެވެ.
ގައުމަށް ކޮށްދެއްވި ހިދުމަތްތައް:
ސުމުއްވުލްއަމީރު އިބްރާހީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު ޤައުމަށް ކޮށްދެއްވި ޚިދުމަތްތަކުގެ ތެރޭގައި:
1. ބޮޑުބަނޑޭރިކަމުގެ މަޤާމުގައި ހުންނަވައިގެން ރާއްޖޭގެ އިދާރީ ހިންގުން ހަރުދަނާކުރެއްވުން.
2. ބޭރުގެ ޤައުމުތަކާއެކު ގުޅުން ބަދަހިކުރެއްވުމަށް މަސައްކަތްޕުޅު ކުރެއްވުން.
3. ތަޢުލީމީ ދާއިރާ ކުރިއެރުވުމަށް އިސްނަންގަވައި މަސައްކަތްކުރެއްވުން.
4. ރާއްޖޭގެ ސަޤާފަތާއި އާދަކާދަ ދިރުވައި އާލާކުރެއްވުމަށް މަސައްކަތްޕުޅު ކުރެއްވުން.
ދަރިކަލުންގެ ޚިދުމަތް:
އިބްރާހީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނުގެ ދަރިކަލުންވެސް ޤައުމަށް އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވާފައިވެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި:
– އަޙްމަދު ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު (ސުމުއްވުލް އަމީރު މުޙައްމަދު އަމީން ދީދީގެ ބައްޕާފުޅު)
– ޢަބްދުލް ޙަމީދު އަފަންދީ (ސިލޯނުގެ ސަފީރުކަން ކުރެއްވި)
– ސުމުއްވުލް އަމީރު ޢަބްދުލް މަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނު
ސުމުއްވުލްއަމީރު އިބްރާހީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނަކީ ދިވެހި ތާރީޚުގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ޝަޚްޞިއްޔަތެކެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ތަޢުލީމީ ފެންވަރާއި، ބޭރު ބަސްތަކަށް އަހުލުވެރިވެވަޑައިގެންފައިވާ މިންވަރާއި، ބޮޑުބަނޑޭރިކަމުގެ މަޤާމުގައި ކޮށްދެއްވާފައިވާ ޚިދުމަތްތަކަކީ ޤައުމަށް ލިބިފައިވާ ބޮޑު ލާބައެކެވެ. އަދި އެ މަނިކުފާނުގެ ދަރިކަލުންވެސް ޤައުމަށް ކޮށްދެއްވާފައިވާ ޚިދުމަތްތަކަކީ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ކަންކަމެވެ. މި ފަދަ ބޭފުޅުންގެ ޚިދުމަތްތަކުން ޢިބުރަތް ލިބިގަނެ، އަޅުގަނޑުމެންވެސް ޤައުމަށް ޚިދުމަތްކުރުމުގެ ރޫޙު އާލާކުރަން ޖެހެއެވެ